Mỗi vụ sản xuất, đồng ruộng Việt Nam để lại khối lượng phụ phẩm rất lớn: rơm rạ, thân bắp, vỏ trấu, vỏ cà phê, bã mía. Phần lớn lượng phụ phẩm này bị đốt bỏ ngay tại ruộng, vừa gây ô nhiễm không khí và phát thải khí nhà kính, vừa lãng phí một nguồn hữu cơ quý cho đất. Ủ phân bằng chế phẩm vi sinh là giải pháp đơn giản, chi phí thấp để chuyển hóa lượng phụ phẩm đó thành phân bón dùng lại ngay cho vụ sau.

1. Lợi ích của việc ủ phân tại chỗ

Phân hữu cơ ủ hoai cung cấp dinh dưỡng đa lượng và vi lượng ở dạng cây dễ hấp thu, đồng thời bổ sung mùn giúp đất tơi xốp, tăng khả năng giữ nước và giữ phân. Với nhiều nông hộ, khoản tiết kiệm rõ nhất là giảm được một phần đáng kể lượng phân hóa học phải mua mỗi vụ. Ở góc độ môi trường, việc thay thế đốt đồng bằng ủ phân giúp cắt giảm phát thải và hạn chế khói bụi ảnh hưởng đến khu dân cư lân cận.

2. Nguyên tắc kỹ thuật cần nắm

Tỉ lệ carbon/nitơ (C/N). Vi sinh vật phân hủy hiệu quả nhất khi nguyên liệu có tỉ lệ C/N khoảng 25 – 30:1. Rơm rạ, trấu, vỏ cà phê giàu carbon nhưng nghèo đạm, vì vậy cần phối thêm nhóm giàu đạm như phân chuồng, phân gia cầm, thân cây họ đậu. Cách phối tham khảo: 70 – 80% phụ phẩm khô kết hợp 20 – 30% phân chuồng theo thể tích.

Độ ẩm. Duy trì khoảng 50 – 60%. Cách kiểm tra tại chỗ rất đơn giản: nắm chặt một nắm nguyên liệu trong lòng bàn tay, nếu thấy rỉ nước ở kẽ tay nhưng không nhỏ giọt là đạt. Quá khô, vi sinh vật ngừng hoạt động; quá ướt, đống ủ chuyển sang phân hủy yếm khí và bốc mùi thối.

Không khí. Quá trình ủ nóng cần oxy. Vì vậy đống ủ không được nén chặt, và phải đảo trộn định kỳ để cấp khí cho toàn khối.

3. Quy trình ủ nóng 40 ngày

Chuẩn bị nguyên liệu. Băm hoặc cắt ngắn phụ phẩm còn 5 – 10 cm để tăng diện tích tiếp xúc, rút ngắn thời gian phân hủy. Chọn nơi ủ cao ráo, thoát nước tốt, có mái che hoặc phủ bạt.

Đánh đống theo lớp. Rải từng lớp nguyên liệu dày 20 – 30 cm, giữa các lớp rắc phân chuồng và tưới đều dịch chế phẩm vi sinh đã pha. Đống ủ nên cao 1,2 – 1,5 m, rộng 1,5 – 2 m; khối lượng đủ lớn mới giữ được nhiệt.

Che phủ và theo dõi nhiệt độ. Phủ bạt để giữ ẩm, giữ nhiệt và tránh nước mưa rửa trôi dinh dưỡng. Từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, nhiệt độ trong lòng đống thường đạt 55 – 65°C. Đây là giai đoạn quan trọng vì nhiệt độ cao tiêu diệt phần lớn hạt cỏ dại, ấu trùng và mầm bệnh.

Đảo trộn định kỳ. Đảo lần đầu sau 7 – 10 ngày, đưa phần nguyên liệu ngoài rìa vào giữa đống. Sau đó đảo lại khoảng 10 ngày một lần. Nếu thấy nguyên liệu khô, bổ sung nước ngay trong lúc đảo.

Kiểm tra phân chín. Sau 35 – 45 ngày, phân đạt yêu cầu khi nhiệt độ hạ về gần nhiệt độ môi trường, khối phân chuyển màu nâu đen, tơi xốp, không còn nhận ra hình dạng nguyên liệu ban đầu và có mùi đất ẩm dễ chịu.

4. Những sai lầm thường gặp

• Đống ủ quá nhỏ — khối lượng dưới 1 m³ rất khó giữ nhiệt, quá trình ủ kéo dài và không diệt được mầm bệnh.
• Nén quá chặt — thiếu oxy khiến đống ủ chuyển sang yếm khí, bốc mùi hôi và sinh khí methane.
• Tưới nước quá tay — nước đọng dưới đáy làm thối nguyên liệu và rửa trôi dinh dưỡng.
• Không đảo trộn — phần rìa đống hầu như không phân hủy, chất lượng phân không đồng đều.
• Dùng phân chưa hoai — bón phân còn nóng vào gốc dễ gây xót rễ và lây lan mầm bệnh.

5. Sử dụng phân thành phẩm

Với cây ăn trái, bón 10 – 20 kg/gốc/năm chia làm hai đợt sau thu hoạch và trước ra hoa. Với rau màu, bón lót 1 – 2 tấn/1.000 m² trước khi lên luống. Với lúa, vùi phân vào đất trong khâu làm đất đầu vụ. Nên kết hợp phân hữu cơ với chế phẩm vi sinh tưới gốc để duy trì quần thể vi sinh vật có ích trong đất qua nhiều vụ.

VARC sẵn sàng phối hợp cùng hợp tác xã và doanh nghiệp xây dựng mô hình ủ phân quy mô nhóm hộ, chuyển giao quy trình và theo dõi chất lượng phân thành phẩm bằng các chỉ tiêu định lượng.