Chế phẩm vi sinh bản địa (IMO – Indigenous Microorganisms) là tập hợp các chủng vi sinh vật có ích được thu bắt ngay tại vùng đất canh tác, sau đó nhân sinh khối bằng nguyên liệu sẵn có. Cách làm này giúp nông hộ chủ động nguồn men vi sinh với chi phí rất thấp, đồng thời sử dụng đúng những chủng đã thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương.

1. Vì sao nên tự nhân sinh khối vi sinh?

Trong canh tác thâm canh kéo dài, việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật làm suy giảm nghiêm trọng quần thể vi sinh vật có ích trong đất. Hệ quả là đất chai cứng, khả năng giữ nước và trao đổi dinh dưỡng giảm, cây trồng phụ thuộc ngày càng nhiều vào phân bón bên ngoài. Bổ sung vi sinh vật có ích là bước đầu tiên để phục hồi độ phì sinh học của đất.

So với việc mua chế phẩm thương mại, tự nhân sinh khối tại nông hộ có ba lợi thế rõ rệt: chi phí trên mỗi mét khối dung dịch thấp hơn nhiều lần; chủng vi sinh đã thích nghi sẵn với điều kiện địa phương nên tỉ lệ sống sót cao hơn khi đưa ra đồng ruộng; và nông hộ chủ động được thời điểm sử dụng, không phụ thuộc nguồn cung.

2. Chuẩn bị vật liệu

• Cơm nguội hoặc gạo nấu chín: khoảng 0,5 – 1 kg, dùng làm mồi thu bắt vi sinh.
• Hộp gỗ hoặc hộp nhựa có nắp thoáng, phủ giấy hoặc vải màn để tránh côn trùng.
• Mật rỉ đường (hoặc đường nâu) với khối lượng tương đương lượng khuẩn ty thu được.
• Cám gạo, nước sạch không chứa clo — nếu dùng nước máy, để lắng 24 giờ trước khi pha.
• Thùng nhựa có nắp và van xả khí, dung tích 20 – 200 lít tùy quy mô.

3. Năm bước thực hiện

Bước 1 – Thu bắt vi sinh bản địa. Đặt hộp cơm nguội tại nơi đất giàu mùn, không sử dụng hóa chất trong nhiều năm: gốc tre, vườn cây lâu năm, bìa rừng. Vùi hộp xuống lớp lá mục, che chắn tránh mưa. Sau 3 – 5 ngày, khuẩn ty màu trắng phát triển phủ bề mặt cơm là đạt yêu cầu.

Bước 2 – Nuôi trong mật rỉ đường. Trộn phần khuẩn ty trắng thu được với mật rỉ đường theo tỉ lệ 1:1 về khối lượng, cho vào lọ, đậy hờ bằng vải để khí thoát ra. Sau 5 – 7 ngày thu được dịch gốc đậm đặc, đây là nguồn men để nhân tiếp.

Bước 3 – Nhân sinh khối. Hòa dịch gốc với nước sạch và cám gạo trong thùng có van xả khí. Tỉ lệ tham khảo cho 100 lít nước: 1 lít dịch gốc, 2 – 3 kg cám gạo, 2 – 3 lít mật rỉ đường. Khuấy nhẹ mỗi ngày một lần trong 5 – 7 ngày.

Bước 4 – Kiểm tra chất lượng. Mẻ đạt có mùi chua dịu như men rượu hoặc dưa muối, bề mặt xuất hiện lớp váng trắng mỏng, pH đo được khoảng 3,5 – 4,5. Ngược lại, nếu dung dịch bốc mùi thối khó chịu, xuất hiện mốc đen hoặc mốc xanh dày thì mẻ đã hỏng, cần đổ bỏ và làm lại — tuyệt đối không sử dụng cho cây trồng.

Bước 5 – Bảo quản và sử dụng. Bảo quản nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, không đậy kín tuyệt đối vì khí sinh ra có thể làm phồng thùng. Nên dùng hết trong vòng 3 tháng để đảm bảo mật độ vi sinh vật còn cao.

4. Liều lượng sử dụng tham khảo

5. Những lưu ý quan trọng

• Không pha chung chế phẩm vi sinh với thuốc trừ nấm, thuốc sát khuẩn hoặc nước có clo — các chất này tiêu diệt vi sinh vật có ích.
• Nên tưới vào lúc chiều mát hoặc sáng sớm, tránh nắng gắt làm giảm tỉ lệ sống của vi sinh vật.
• Đất quá khô hoặc quá chua (pH dưới 4,5) cần được cải thiện độ ẩm và bón vôi trước khi bổ sung vi sinh.
• Ghi chép nhật ký từng mẻ: ngày làm, địa điểm thu bắt, mùi, pH, kết quả trên đồng ruộng. Đây là cơ sở để chọn ra nguồn giống tốt nhất cho những lần sau.

6. Hỗ trợ kỹ thuật từ VARC

Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn Nông nghiệp Nhiệt đới (VARC) hỗ trợ hợp tác xã và nhóm nông hộ trong việc tuyển chọn chủng vi sinh bản địa, đánh giá chất lượng mẻ nhân sinh khối và thiết kế quy trình phù hợp với từng loại cây trồng, từng vùng sinh thái. Quý vị quan tâm vui lòng liên hệ với Trung tâm để được tư vấn chi tiết.